Samen Kerken: Het bittere kruid

Op 14 juli ben ik samen met een mij dierbare vriendin en collega in de Achterhoek. We houden niet alleen van het Woord, waar wij beiden dienaar van zijn, maar ook van Nederlandse letteren. Ik vertel haar dat ik het boek ‘Schemerleven’ van Jaap Robben heb gelezen. Een zeldzaam mooie en indrukwekkende roman van deze taalkunstenaar die ook zo prachtig kan dichten.

Een NOS-pingeltje op mijn telefoon. De schrijfster Marga Minco is overleden, lees ik. Onze primaire reactie, ‘Ik wist niet dat zij nog leefde’. En samen: ‘Dan moet ze wel heel oud zijn geworden’. En dat werd ze: 103 jaar!

Indrukwekkende rouwadvertenIe: beginnend met een citaat van haar in 1992 overleden echtgenoot Bert Voeten: ‘Geloof in een onherroepelijk leven en leef het zo’. Ook indrukwekkend: Marga’s ouders, broer David, zus Betje, schoonzus Charlotte en zwager Hans worden met naam genoemd worden, met hun geboorteplaats en - datum en hun sterfplaats en -datum. Alle genoemden kwamen om in een concentratiekamp. ‘Zo lang zij genoemd worden, leven zij’, was Minco’s idee. ‘En door nu in de advertentIe van de 103-jarige genoemd te worden, zijn zij toch nog oud geworden’, zegt de literatuurdeskundige Onno Blom in ‘Met het oog op morgen’, waarnaar ik op de terugweg naar Borne luister.

Vader Salomon Minco groeide op in Twente. Geboren in 1887, in Oldenzaal. Hij en zijn Groningse echtgenote Grietje van Hoorn trokken na de geboorte van zoon David (1915) en voor de geboorte van dochter Betje (1919) naar Ginneken bij Breda. Daar werd in 1920 ook Sara geboren, die later Marga genoemd werd. Een mogelijke verklaring voor de verhuizing naar het zuiden is dat Oldenzaal ‘voor joden een ernstIg problematische omgeving vormde’. Dat joodse gezinnen op drift raakten door Jodenhaat begon al ver voor de Duitse bezeting en speelde dus ook in onze regio. Over de omzwervingen van het gezin Minco in de Tweede Wereldoorlog gaat het boek waarmee Marga Minco heel bekend werd: ‘Het bittere kruid’. In 1957 kwam het uit en het ‘vloog de winkel uit’.

In 2019 (het jaar dat Minco de P.C. Hoofdprijs won) verscheen de 64e (!) druk. ‘Het bittere kruid’ werd in 19 talen vertaald.

Het boek is dun, 98 pagina’s en daardoor kwam het op menig literatuurlijst van middelbare scholieren voor, ook op de mijne. Hoewel ik ook graag lijvige boeken las voor de lijst. Onno Blom zegt dat het de moeite waard is om ‘Het bittere kruid’ te herlezen en dat heb ik gedaan. Ik vond een luisterboek, zeer stijlvol voorgelezen door de schrijfster zelf! Ze was toen bijna 90. Loepzuiver van taal en uniek van stijl is dit vreselijke verhaal waarin Marga alle gezinsgenoten verliest omdat zij opgepakt werden en geporteerd. En niet terugkwamen. Onderduikadressen en haar met waterstofperoxide gebleekte haar waren Marga’s redding.

Over een Seidermaaltijd, voorafgaand aan Pesach, schrijft ze: “Dan verhaalde mijn vader op zangerige toon van de uittocht uit Egypte en wij aten van het ongezuurde brood en het bittere kruid, opdat wij het nog zouden proeven - tot in lengte van dagen.”

Ds. Johan Meijer

samen kerken